Zasiłek macierzyński to jedno z kluczowych świadczeń w systemie ubezpieczeń społecznych, wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych . W praktyce budzi wiele pytań – od prawa do świadczenia przy krótkim okresie zatrudnienia, przez wysokość podstawy wymiaru, po zasady łączenia urlopu rodzicielskiego z pracą. Poniżej przedstawiam kompleksowe, aktualne omówienie zagadnienia z perspektywy praktyki prawniczej.
Zasiłek macierzyński przysługuje osobie objętej ubezpieczeniem chorobowym w razie:
- urodzenia dziecka,
- przyjęcia dziecka na wychowanie (w tym w ramach rodziny zastępczej, z wyłączeniem zawodowej),
- przyjęcia dziecka w celu przysposobienia.
Świadczenie ma charakter ubezpieczeniowy – jego źródłem nie jest sam fakt urodzenia dziecka, lecz podleganie ubezpieczeniu chorobowemu w dniu porodu (lub przyjęcia dziecka).
Co istotne, nie obowiązuje okres wyczekiwania – prawo do zasiłku powstaje od pierwszego dnia podlegania ubezpieczeniu chorobowemu.
Prawo do zasiłku macierzyńskiego mają m.in.:
- pracownice zatrudnione na podstawie umowy o pracę (ubezpieczenie chorobowe – obowiązkowe),
- zleceniobiorczynie – pod warunkiem dobrowolnego zgłoszenia do ubezpieczenia chorobowego,
- osoby prowadzące działalność gospodarczą – o ile opłacają składkę chorobową,
- ojciec dziecka – w określonych przypadkach (np. przejęcie części urlopu, śmierć matki, porzucenie dziecka).
W praktyce spory najczęściej dotyczą przedsiębiorczyń, które przystąpiły do ubezpieczenia chorobowego krótko przed porodem – w takich sytuacjach ZUS bada realność tytułu ubezpieczenia.
Przy urodzeniu jednego dziecka przysługuje:
- 20 tygodni urlopu macierzyńskiego,
- 41 tygodni urlopu rodzicielskiego (łącznie dla obojga rodziców).
Łączny okres pobierania zasiłku może wynieść nawet 61 tygodni. W przypadku ciąży mnogiej okres urlopu macierzyńskiego ulega odpowiedniemu wydłużeniu.
Ustawodawca przewiduje dwa modele wypłaty:
- 80% podstawy wymiaru przez cały okres (po złożeniu wniosku w terminie 21 dni od porodu),
- 100% podstawy za urlop macierzyński i 70% za rodzicielski.
Podstawą wymiaru jest przeciętne miesięczne wynagrodzenie z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc powstania prawa do zasiłku.
Od kilku lat ustawodawca przewidział także nieprzenoszalną część urlopu rodzicielskiego dla drugiego rodzica, co ma znaczenie przy planowaniu podziału opieki.
Z perspektywy praktyki procesowej kluczowym zagadnieniem w sprawach o zasiłek macierzyński pozostaje ocena istnienia i realności tytułu ubezpieczenia chorobowego w dniu powstania prawa do świadczenia. Szczególnego znaczenia nabierają sprawy dotyczące osób prowadzących działalność gospodarczą, które przystąpiły do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w relatywnie krótkim czasie przed porodem oraz zadeklarowały wysoką podstawę wymiaru składek.
W tego rodzaju postępowaniach organ rentowy koncentruje się na analizie, czy działalność miała charakter rzeczywisty, czy też była instrumentem uzyskania świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych. W praktyce dowodowej znaczenie mają dokumenty księgowe, umowy z kontrahentami, korespondencja handlowa, potwierdzenia wykonania usług, a także zeznania świadków. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że sam fakt uzyskania wysokiego świadczenia nie może przesądzać o pozorności tytułu ubezpieczenia, jednak ciężar wykazania realności działalności w praktyce spoczywa na ubezpieczonym.
Analogiczne problemy występują w przypadku zatrudnienia pracowniczego zawartego krótko przed porodem. Wówczas przedmiotem badania jest rzeczywiste wykonywanie pracy, podporządkowanie pracownicze oraz ekonomiczne uzasadnienie zatrudnienia. W sprawach tych istotne znaczenie ma analiza relacji między stronami umowy, zakresu obowiązków, czasu pracy oraz faktycznego świadczenia pracy.
W kontekście ustalania podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego szczególne znaczenie mają zmiany wynagrodzenia w okresie poprzedzającym poród. Organ rentowy bada, czy podwyżka miała charakter rzeczywisty i była uzasadniona sytuacją pracodawcy, czy też stanowiła działanie nakierowane na zwiększenie świadczenia. Orzecznictwo wskazuje, że ingerencja w wysokość podstawy wymiaru jest dopuszczalna jedynie w sytuacjach oczywistego nadużycia prawa.
Postępowania odwoławcze od decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych mają charakter merytoryczny – sąd nie ogranicza się do kontroli formalnej decyzji, lecz samodzielnie bada istnienie tytułu ubezpieczenia oraz prawo do świadczenia. W praktyce oznacza to konieczność kompleksowego przygotowania materiału dowodowego już na etapie postępowania przed organem rentowym.
Z punktu widzenia pełnomocnika procesowego kluczowe jest zatem nie tylko prawidłowe ustalenie podstawy prawnej roszczenia, ale przede wszystkim odpowiednia strategia dowodowa, obejmująca wykazanie realności stosunku prawnego, racjonalności ekonomicznej podejmowanych działań oraz braku zamiaru obejścia prawa.
Potrzebujesz pomocy w sprawie dotyczącej ubezpieczeń społecznych?
Napisz do nas! Sprawy dotyczące ubezpieczeń społecznych nie należą do kategorii najprostszych, stąd warto skorzystać z pomocy profesjonalistów.
